Uyku Evreleri, REM Uykusu ve Rüyalar

Uyku gece boyunca nasıl ilerler?

Uyku, bilincin kapanıp sabaha kadar aynı durumda kaldığı tek parça bir dönem değildir. Beyin ve beden gece boyunca farklı özellikler gösteren non-REM ve REM dönemlerinden geçer. Bir uyku döngüsü çoğu yetişkinde yaklaşık 80-100 dakika sürer ve gecede genellikle dört ila altı kez yinelenir.[1] Bu süreler kişiden kişiye, yaşa ve gecenin koşullarına göre değişebilir.

Gecenin ilk bölümünde derin non-REM uykusu daha belirgindir. Sabaha yaklaştıkça REM dönemleri uzama eğilimi gösterir. Uyanmaya yakın görülen bir rüyanın daha uzun ve ayrıntılı hatırlanması bu düzenle ilişkili olabilir; ancak yalnız saate bakarak kişinin kesin olarak hangi evrede rüya gördüğü söylenemez.

Uyku evreleri laboratuvarda yalnız dış görünüşe göre belirlenmez. Beynin elektriksel etkinliği, göz hareketleri ve kas tonusu birlikte kaydedilir. Bu kayıtların tümüne polisomnografi denir. Evre adları, kişinin o sırada mutlaka ne düşündüğünü veya ne gördüğünü değil, ölçülen uyku durumunu anlatır.

Non-REM uyku evreleri nelerdir?

Non-REM uykusu üç evrede incelenir. N1, uyanıklık ile uyku arasındaki kısa geçiş dönemidir. Çevreden kopma başlasa da kişi kolayca uyanabilir. Düşme hissi veya kısa görüntüler bu geçişte yaşanabilir. N2’de uyku daha yerleşik hâle gelir; kalp atımı ve solunum yavaşlar, vücut sıcaklığı düşer ve beyin dalgalarında uyku iğciği adı verilen kısa etkinlikler görülür.

N3, yavaş dalga ya da derin uyku olarak bilinir. Gecenin ilk yarısında daha uzun sürme eğilimindedir ve bu evreden uyanmak daha zor olabilir. Uyurgezerlik ve gece terörü gibi bazı olaylar derin non-REM uykusuyla ilişkilidir. Bunlar, hatırlanan bir kâbusla aynı şey değildir. Ayrımın ayrıntıları kâbus, karabasan ve uyku felci arasındaki fark rehberinde ele alınır.

Non-REM dönemlerinin “rüyasız uyku” olarak tanımlanması doğru değildir. İnsanlar N1, N2 ve N3 uyanışlarından sonra da görüntü, düşünce veya anlatı bildirebilir. Bu deneyimler bazı çalışmalarda REM rüyalarına göre daha kısa ve düşünceye yakın görünse de evreler arasında kesin bir içerik duvarı yoktur.

REM uykusunda neler olur?

REM, İngilizce “rapid eye movement” ifadesinin kısaltmasıdır ve hızlı göz hareketi anlamına gelir. İlk REM dönemi çoğunlukla uykuya daldıktan yaklaşık 90 dakika sonra başlar. Gözler kapalı göz kapaklarının arkasında hızlı hareket eder; beyin etkinliği bazı yönleriyle uyanıklığa yaklaşır, solunum ve kalp ritmi daha değişken olabilir.[2]

Normal REM uykusunda kol ve bacak kaslarının hareketi geçici olarak baskılanır. Buna REM atonisi denir. Bu durum, kişinin her REM döneminde tamamen hareketsiz olduğu anlamına gelmez; küçük seğirmeler görülebilir. Fakat kişinin rüyadaki davranışları sık sık tekme, yumruk veya yataktan sıçrama şeklinde bedenen canlandırması olağan rüya hareketi sayılmamalıdır.

Canlı, duygulu ve olay örgüsü belirgin rüyalar REM uyanışlarından sonra daha sık bildirilir. REM dönemlerinin sabaha doğru uzaması, sabah rüyalarının daha ayrıntılı hatırlanmasına katkıda bulunabilir. Yine de bir rüyanın canlı olması onun mesaj, kehanet veya psikolojik tanı olduğu anlamına gelmez.

Rüya yalnız REM uykusunda mı görülür?

Hayır. ABD Ulusal Nörolojik Bozukluklar ve İnme Enstitüsü, rüyaların çoğunun REM uykusunda görüldüğünü; ancak non-REM döneminde de rüya yaşanabildiğini belirtir.[2] Yüksek yoğunluklu beyin kaydı kullanılan bir çalışma da hem REM hem non-REM uyanışlarında rüya deneyimi bildirildiğini göstermiştir.[4]

Araştırmacılar bir kişiyi farklı evrelerde uyandırıp en son zihninde ne olduğunu sorar. Bazen ayrıntılı bir rüya, bazen yalnız bir düşünce veya duygu, bazen de hiçbir şey hatırlanmadığı bildirilir. “Hatırlamıyorum” cevabı, uykuda kesinlikle hiçbir deneyim yaşanmadığını kanıtlamaz. Deneyimin belleğe aktarılması ve uyanınca anlatılabilmesi ayrı süreçlerdir.

Bu yüzden uyku evresi ile rüya birbirinin eş anlamlısı değildir. REM, ölçülebilen fizyolojik bir uyku durumudur; rüya ise kişinin yaşadığı öznel deneyimdir. İkisi güçlü biçimde ilişkili olsa da aynı şey değildir. Hatırlama sürecini ayrıntılı incelemek için rüyalar neden unutulur? rehberine bakılabilir.

Uyku evrelerini bilmek ne sağlar?

Uyku evreleri, rüyanın hangi koşullarda hatırlandığını anlamaya yardımcı olur; fakat tek başına bir rüyanın anlamını vermez. REM’de görülmüş olması bir rüyayı daha doğru, daha önemli veya geleceğe dair yapmaz. Non-REM’de yaşanmış olması da onu değersiz kılmaz.

Bilimsel açıklama “Bu deneyim uyku sırasında nasıl ortaya çıkmış olabilir?” sorusuna yaklaşır. Kişisel ya da dinî yorum ise “Bu rüya benim için ne ifade ediyor?” sorusunu ele alabilir. İki soru birbirine karıştırılmadığında hem bilimin sınırları hem de yorumun ihtiyat payı korunur. Rüyanın daha genel tanımı için rüya nedir? sayfası okunabilir.