Kâbus, Karabasan ve Uyku Felci Arasındaki Fark

Kâbus nedir?

Kâbus; korku, kaygı, öfke veya çaresizlik gibi güçlü olumsuz duygular taşıyan ve çoğu zaman kişiyi uyandıran bir rüyadır. Kişi uyandığında olay örgüsünü, görüntüleri veya tehdidi genellikle hatırlayabilir. Kâbuslar gecenin ilerleyen bölümünde, REM uykusunun daha uzun olduğu saatlerde daha sık görülebilir.

Tek seferlik bir kâbus tek başına hastalık anlamına gelmez. Yoğun stres, korkutucu bir olay, düzensiz uyku veya bazı ilaçlar kâbuslarla birlikte görülebilir. Bununla birlikte her kâbusun tek bir sebebi yoktur ve rüyadaki sembollerden tıbbi sonuç çıkarılamaz.

Kâbuslar sıklaşıp kişinin yeniden uyumasını zorlaştırdığında, uyku korkusu oluşturduğunda veya gündüz hayatını etkilediğinde klinik açıdan değerlendirilmesi gerekebilir. Amerikan Uyku Tıbbı Akademisi, kâbus bozukluğunda görüntü prova terapisini desteklenen yaklaşımlardan biri olarak belirtir; bu konum belgesi Dünya Uyku Derneği tarafından da onaylanmıştır.[1][2] Uygulamanın kişiye uygunluğu bir uzman tarafından değerlendirilmelidir.

Gece terörü nedir?

Gece terörü sırasında kişi bağırabilir, gözlerini açabilir, yatakta doğrulabilir veya çevresindekilere korkmuş görünebilir; buna rağmen tam olarak uyanmış değildir. Onu sakinleştirmek zor olabilir ve sabah olduğunda olayı çoğu zaman hatırlamaz. Gece terörü daha çok gecenin ilk bölümündeki derin non-REM uykusunda ortaya çıkar.

Kâbus ile en belirgin fark, uyanıklık ve hatırlamadır. Kâbustan uyanan kişi korkutucu rüyayı anlatabilir. Gece teröründe ise dışarıdan yoğun bir korku görünmesine rağmen ayrıntılı bir rüya anlatısı bulunmayabilir. Gece terörü çocuklarda yetişkinlerden daha yaygındır; yaş, başlangıç zamanı ve sıklık değerlendirmede önem taşır.[3]

Gece terörü yaşayan kişiyi zorla uyandırmak veya hareketlerini sert biçimde durdurmak daha fazla huzursuzluk yaratabilir. Öncelik, çevrede yaralanmaya yol açabilecek nesneleri uzaklaştırmak ve kişinin güvenliğini korumaktır. Tekrarlayan olaylarda bir sağlık uzmanı altta yatan uyku sorunu, stres, ilaç etkisi veya başka olasılıkları değerlendirebilir.

Uyku felci nedir?

Uyku felci, kişi uykuya dalarken veya uyanırken çevresinin farkında olduğu hâlde kısa süre hareket edemediği ya da konuşamadığı bir durumdur. REM uykusunda kas hareketlerinin doğal olarak baskılanması, bilinç uyanıklığa geçerken birkaç saniye veya dakika daha sürebilir. Deneyim korkutucu olsa da çoğu tekil olay kendiliğinden sona erer.[4]

Bazı kişiler odada birinin bulunduğunu, göğsüne baskı yapıldığını veya sesler duyduğunu hissedebilir. Bunlar uyku-uyanıklık geçişinde yaşanan rüya benzeri algılar olabilir. Deneyimin çok gerçek gelmesi, odada gerçekten bir varlık bulunduğunu veya geleceğe dair bir işaret alındığını kanıtlamaz.

Uykusuzluk, düzensiz uyku saatleri, vardiyalı çalışma, ruhsal stres ve sırtüstü uyuma uyku felciyle ilişkilendirilmiştir. Tekrarlayan uyku felci bazen narkolepsi gibi başka bir uyku durumuyla birlikte bulunabilir; ancak yalnız bir olaydan tanı konulamaz.[4]

Karabasan hangi durumu anlatır?

“Karabasan” tıbbi bir tanı değil, halk arasında birden fazla korkutucu gece deneyimi için kullanılan bir sözdür. Bazı kişiler kötü bir rüyayı, bazıları uyanırken hareket edememeyi, bazıları da göğse baskı ve odada bir varlık hissini karabasan diye anlatır. Bu nedenle yalnız kelimeye bakarak hangi olayın yaşandığı belirlenemez.

Ayırmak için üç basit soru yardımcı olur: Kişi tamamen uyandı mı? Hareket edebiliyor muydu? Sabah ayrıntılı bir rüya hatırlıyor mu? Kötü bir rüyadan uyanıp anlatabiliyorsa kâbus; gözleri açık görünse de tam uyanmıyor ve olayı hatırlamıyorsa gece terörü; bilinci açıkken hareket edemiyorsa uyku felci olasılığı düşünülür. Kesin değerlendirme belirtilerin tamamını gerektirir.

Bu olayların uyku evreleriyle ilişkisini anlamak için uyku evreleri, REM uykusu ve rüyalar rehberi okunabilir. Aynı korkutucu içeriğin tekrar tekrar görülmesi ise ayrı bir konu olup tekrarlayan rüyalar neden görülür? sayfasında ele alınır.

Korkutucu bir gece deneyiminden sonra ne yapılabilir?

• Olayın yaklaşık saatini, hatırlanan rüyayı ve hareket edip edemediğinizi kısa biçimde kaydedin.
• Uyku süresi, vardiya, stres, alkol veya yeni ilaç gibi eşlik eden değişiklikleri not edin.
• Gece terörü veya uykuda hareket varsa olayı gören kişinin anlatımını da alın.
• Kendinize tanı koymayın ve reçeteli ilacı sağlık uzmanına danışmadan değiştirmeyin.
• Yaralanma riski varsa yatak çevresini geçici olarak güvenli hâle getirin.

Bilinçli rüya teknikleri bazen kâbusları yönetme yöntemi gibi tanıtılır; fakat herkes için uygun veya etkili değildir. Özellikle uyku felci ve kâbusları sık yaşayan kişiler, uykuyu bölen uygulamalara başlamadan önce bilinçli rüya hakkındaki kanıt ve sınırları okumalıdır.