İslam’da rüyanın yeri

Kur’an’da rüyanın yeri

Kur’an’da rüya, özellikle Yûsuf sûresinde olayların merkezindedir. Hz. Yûsuf çocukken on bir yıldız ile güneş ve ayın kendisine secde ettiğini görür. Babası Hz. Ya’kūb, bu rüyayı kardeşlerine anlatmamasını öğütler. Sûrenin sonunda Hz. Yûsuf, ailesiyle buluştuğunda önceki rüyasının anlamının ortaya çıktığını söyler.[1]

Aynı sûrede zindandaki iki kişinin rüyaları ve Mısır hükümdarının yedi semiz ineği yiyen yedi arık inek ile yeşil ve kuru başaklar gördüğü rüya anlatılır. Hz. Yûsuf hükümdarın rüyasını yaklaşan bolluk ve kıtlık yıllarıyla ilişkilendirir. Burada tabir, yalnız tek tek sembollerin karşılığını vermekle kalmaz; bütün sahneyi, zamanı ve alınacak tedbiri birlikte açıklar.[2]

Sâffât sûresinde Hz. İbrâhim’in oğlunu kurban ettiğini gördüğü rüya, peygamber rüyasının bağlayıcı niteliğine örnek oluşturur. Fetih sûresinin 27. ayetinde ise Hz. Peygamber’in Mescid-i Harâm’a güven içinde girileceğine dair rüyasının doğruluğu bildirilir.[3]

Bu örnekler, Kur’an’da rüyanın yer aldığını gösterir; fakat her insanın her rüyasının aynı düzeyde değerlendirileceği sonucunu doğurmaz. Peygamber rüyası ile kişisel rüya arasındaki fark korunmalıdır.

Hadislerde rüya nasıl anlatılır?

Müslim’de Ebû Hüreyre’den aktarılan hadiste rüyalar üç grupta ele alınır: Allah’tan bir müjde olan sâlih rüya, şeytanın verdiği üzüntü ve kişinin kendi yaşadıklarının rüyaya yansıması.[4] Bu ayrım, her rüyayı “iyi” veya “kötü haber” diye yorumlamak yerine kaynağı konusunda ihtiyatlı olmayı öğretir.

Hz. Âişe’den aktarılan rivayette Hz. Peygamber’e vahyin başlangıcının doğru rüyalarla olduğu bildirilir. Buhârî’deki başka bir rivayette güzel bir rüya görenin Allah’a hamdetmesi ve onu anlatabileceği; hoşlanmadığı rüya için Allah’a sığınması ve onu yaymaması tavsiye edilir.[5]

Hadislerde rüya konusunda doğruluk da ahlaki bir ölçüdür. Görmediği bir rüyayı gördüğünü söylemek ağır bir yalan olarak nitelenir; doğru sözlülük ile rüyanın doğruluğu arasında bağ kurulur. Böylece rüya, merak uyandıran bir olay olmanın yanında anlatma sorumluluğu olan bir tecrübe olarak ele alınır.

Peygamber rüyası ile diğer insanların rüyaları aynı mıdır?

Hayır. İslam inancında peygamberlerin rüyaları vahyin bir biçimi olabilir. Hz. İbrâhim’in rüyası ve Hz. Peygamber’in Fetih sûresinde bildirilen rüyası bu çerçevede değerlendirilir. Peygamberlerin doğruluğu ve vahiy ile ilişkisi, onların rüyalarını diğer insanların kişisel rüyalarından ayırır.

Sıradan bir insanın güzel ve doğru çıkan rüyası olabilir; fakat bu rüya vahiy sayılmaz. Başkaları için dinî yükümlülük oluşturmaz, helal ve haram belirlemez, Kur’an ve sahih sünnetle sabit bir hükmü değiştirmez. Rüyayı gören kişi de gördüğünün kaynağını kesin olarak bildiğini ileri süremez.

Osman Nuri Küçük’ün İbnü’l-Arabî üzerine çalışması, sâlih rüyanın nübüvvetten bir parça sayılmasına ilişkin tasavvufi açıklamaları incelerken teşriî vahyin, yani yeni dinî hüküm getiren vahyin Hz. Peygamber ile sona erdiği sınırını özellikle korur.[6]

Rüyayla amel edilir mi?

Bir rüya, Kur’an ve sünnetle belirlenmiş dinî hükmün yerine geçmez. Rüyasında bir ibadeti yapmaması gerektiğini gören kişi, yalnız bu rüya sebebiyle yükümlülüğünü terk edemez. Aynı şekilde rüya, haramı helal veya helali haram yapmaz.

Hasan Avni Yüksel’in İslam âlimlerinin görüşlerini karşılaştırdığı bölümde, peygamberler dışındaki insanların rüyalarının bütün Müslümanlar için teşri kaynağı olamayacağı vurgulanır. Rüyanın tabirinde zan payı bulunduğu, yanlış yorumun kişiyi hataya sürükleyebileceği belirtilir.[7]

Kişi, dinen serbest olan bir konuda güzel bir rüyayı kendisi için iyiliğe teşvik eden manevi bir hatırlatma olarak görebilir. Burada da kararın sonuçlarını, aklı, istişareyi ve gerçek hayattaki şartları dışlamamak gerekir. Rüyayı başkalarını mecbur bırakmak, suçlamak veya yönetmek için kullanmak doğru değildir.

İslami rüya tabiri geleneği

İslam dünyasında rüya tabiri, Kur’an’daki kıssalar, hadisler, dil, atasözleri, kişinin hâli ve dönemin kültürel bilgisiyle birlikte gelişmiştir. Tabir yalnız bir sembol sözlüğü değildir. Klasik metinlerde tabircinin rüya sahibini, mesleğini, ilgilerini ve rüyanın görüldüğü zamanı bilmesi gerektiği anlatılır.

Kirmânî’nin sisteminde rüya tabiri, rüyada görülen suretten onun işaret ettiği anlama geçme çabasıdır. Aynı görüntünün farklı kişilerde farklı karşılıklar taşıyabilmesi bu yüzden doğaldır.[8] Bu yöntem, internette sık görülen “şunu gören kesinlikle bunu yaşar” biçimindeki tek cümlelik hükümlerle uyuşmaz.

Tarih boyunca İbn Sîrîn, İbn Haldûn, Gazzâlî, Kirmânî, İbnü’l-Arabî ve Abdülganî en-Nablusî gibi isimler rüya ve tabir bağlamında anılmıştır. Ancak bir görüşü belirli bir âlime atfetmek için doğrudan eser veya güvenilir neşir doğrulanmalıdır. Sonraki dönem derlemelerinde adı geçiyor diye her yorum doğrudan o âlimin sözü sayılamaz.

Tabirler.net’teki sembol sayfaları bu nedenle kesin gelecek bilgisi değil, kültürel ve editoryal yorum çerçevesi sunar. Yorumun nasıl değerlendirilmesi gerektiği rüya nasıl yorumlanır? rehberinde açıklanmıştır.